۲۶ آبان ۱۳۹۶

Header ad
Header ad

کاروانسرای دالکی

کاروانسرای دالکی _ تموکن

آدرس کاروانسرای دالکی: استان بوشهر ، شهرستان دشتستان ، شمال شهر دالکی
شماره ثبت در فهرست آثار ملی ایران : ۲۰۸۳ تاریخ ثبت ۱۳۷۷/۰۵/۱۱ هجری شمسی
مختصات جغرافیایی ، آب و هوا ، نقشه کاروانسرای دالکی و … :  E 51″۱۷’۳۴٫۶۶      N 29″۲۴’۰۳٫۸۹
ارتفاع از سطح دریا : ۹۹ متر
نامهای دیگر :‌ کاروانسرای حاج محمد رحیم

کاروانسرای دالکی (دشتستان)، واقع در شهر دالکی از توابع بخش مرکزی شهرستان دشتستان یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است. فاصله کاوانسرا دالکی تا شهر بوشهر حدود ۹۵ کیلومتر میباشد و بین دو کاروانسرای بزرگ برازجان در دشت و کاروانسرای الحاق پل مشیر در منطقه کوهستانی در فاصله ۱۵ کیلومتری شمال دالکی واقع شده است.

کاروانسرای دالکی _ تموکن

آثار زیبایی این کاروانسرا در ۲۳ کیلومتری شمال شهر برازجان و در کنار راه قدیمی شیراز به بوشهر و در وسط شهر دالکی بر جای مانده‌است، این بنا ازاواخر دورهٔ قاجاریه وجود دارد و به نام کاروانسرای دالکی معروف است.

این اثر ارزشمند به دستور مشیرالدوله والی وقت فارس و توسط شخصی به نام محمد رحیم بنا شد. این کاروانسرا از جمله بناهای حیاط دار چهار ایوانی است که فرم رایج معماری وقت در آن رعایت شده‌است. حیاط مرکزی آن دارای ابعادی در اندازه ۷/۳۰ × ۳۰/۶۰ است. پیرامون کاروانسرا دو ردیف بنا وجود دارد که در بخش پیشین اتاقهایی موجود است که بدون واسطه به داخل حیاط راه می‌یابند. این اتاق‌ها یک اتاقک کوچک را نیز در پیش دارند. در بخش پشتی تالارهای ستون داری است که به منظور نگه داری چهار پایان یا اصطلاحاً اصطبل ایجاد شده‌است. عمده مصالح تشکیل دهنده آن قلوه سنگ‌های رودخانه‌ای و ملات گچ است. در چهار گوشه بیرونی کاروانسرا برج‌هایی قرار گرفته که به وسیله درگاه کوچکی به فضای داخلی کاروان سرا راه پیدا می‌کردند. این برج‌های مدور دارای تزیینات گچبری هستند. به منظور دید پاسداران کاروان سرا، روزنه‌هایی در این برج‌ها منظور شده‌است. این بنا که در یک طبقه بوده در چندین مرحله مورد مرمت واقع شده‌است.

کاروانسرای دالکی _ تموکن

تاریخ کاروانسراهای ایران به دوره هخامنشیان و راه شاهی بر می گردد. احساس نیاز به وجود مأمنی برای کاروان ها عامل به وجود آورنده این بناها بوده و قوم ایرانی در ایجاد این ابنیه، پیشگام ملل جهان بوده است. در دوران جدید نیز، جاده قدیمی شیراز- بوشهر از اهمیت ویژه و حیاتی برخوردار بوده است. این جاده از دشت ارژن، کتل پیرزن، کتل ملو، کتل دختر دالکی و برازجان می گذشته است، در طول این جاده مهم چند کاروانسرا وجود داشته که عموماً مربوط به دوره قاجارند و کاروانسرای منحصر به فرد دالکی یکی از مهمترین آنهاست.

ویژگی معماری بنا

این کاروانسرا یکی از مجموعه یکصد کاروانسرایی است که توسط مشیرالملک والی وقت فارس در جنوب ساخته شده است. معمار این کاروانسرا شخصی به نام محمد رحیم از اهالی شیراز بوده است. این کاروانسرا از جمله بناهای حیاط دار چهار ایوانی است که فرمهای رایج معماری ویژه کاروانسراهای ایرانی اواخر دوره قاجار نیز رعایت شده و به همین جهت در استان بوشهر منحصر به فرد است. حیاط مرکزی آن دارای ابعاد ۳۰/۳۷×۶۰/۳۰ متر می باشد و بر پیرامون این بنا اتاق ها قرار دارند که در بخش پیشین بدون واسطه به داخل حیاط راه می یابند و یک اتاقک کوچکتر نیز در پیش خود دارند در بخش خلفی این اتاق ها، تالارهای ستون دار طویلی قرار گرفته که در گوشه های کاروانسرا به یکدیگر می پیوندند. این تالار در حقیقت به منظور نگهداری چهار پایان و اصطلاحاً به عنوان اصطبل ساخته شده است.

کاروانسرای دالکی _ تموکن

عمده مصالح این کاروانسرا سنگ رودخانه ای بدون تراش و ملاط گچ است. جرزهای قطور و پوشش های سنگی با فرم های اتاق های ۷و۵ (جناقی) از یکدیگر ویژگی های بخش اصطبل این بناست، اما اتاق های اصلی با فرم گهواره ای اجرا شده اند.

آخورها نیز عمدتاً در میانه ستون های اصلی تعبیه شده اند. چهار برج تدافعی بر چهار گوشه بیرونی این کاروانسرا وجود دارد که توسط در گاه های کوچکی به فضای داخلی بنا راه می یابند. این برج های مدور دارای تزئینات گچ بری زیبایی است. برای دید مدافعان تفنگدار، روزنه هایی در این برج ها تعبیه شده است. این کاروانسرا تنها یک ورودی دارد که در میانه ضلع غربی بنا قرار گرفته است. در دو سوی دالان ورودی پله هایی برای صعود به پشت بام پیش بینی شده که دسترسی به آنها نیز تنها از طریق یک درب کوچک که به زحمت اجازه عبور یک نفر را می دهد، امکان پذیر می باشد. وجود برج ها، تک بودن ورودی کاروانسرا و کوچک بودن ورودی این پلکان ها، همگی به دلیل ناامنی راه ها و به منظور پیش بینی های تدافعی بهتر صورت گرفته است. در کنار این پلکانها، اتاق هایی نیز برای کاروان ها یا پاسدارن و محافظان پیش بینی شده و بر بالای درب ورودی کلیه اتاق ها، روزنه هایی برای عبور نور و هوا جاسازی شده است. در نمای اصلی کاروانسرای دالکی، قاعده تقابل و و تقرن که یکی از اصول معماری ایرانی است به خوبی رعایت شده است. با توجه به کمی نزولات جوی و مشکلات دسترسی به آب شیرین، در این کاروانسرا یک آب زمینی نسبتاً بزرگ پیش بینی شده که آّب باران را از روی پشت بام و صحن کاروانسرا گردآوری نموده و از راه یک مدخل چاه مانند به درون آب انبار هدایت می کند. کار برداشت آب شیرین از آب انبار نیز از طریق همین چاه انجام می شده است. این بنا کلاً در یک طبقه ساخته شده و اتاق های آن تقریباً فاقد هرگونه تزئینات می باشد و تنها تاقچه هایی در آنها پیش بینی شده است. البته در پوشش بخش ورودی کاروانسرا با ایجاد سطوح مقعر و محدب، در به وجود آوردن نوعی تزئینات چشم انداز، تلاش هایی به عمل آمده است.‏

کاربری قبلی و فعلی بنا

این کاروانسرا تا حدود جنگ جهانی دوم، همواره به عنوان یکی از مهمترین منزلگاههای راه حیاتی بوشهر به شیراز محسوب می شده و به عنوان یک استراحتگاه امن مورد استفاده‏ کاروانیان بوده است اما با بهبود کیفیت راه بوشهر به شیراز و در خلال جنگ جهانی دوم و با افزایش ایمنی و سرعت عمل و نقل جاده ای این کاروانسرا فلسفه وجودی خود را از دست داده و بالاخره پس از پایان جنگ جهانی دوم به صورت متروکه و بلااستفاده درآمده و به مرور زمان روبه ویرانی نهاده است.

 

منبع نوشته:اسناد ثبتی فهرست آثار ثبتی ملی ایران در سازمان میراث فرهنگی کتاب راهنمای جامع ایرانگردی استان هرمزگان ،‌ حسین زنده دل کتاب استان زیبای بوشهر ، سیدجعفر حمیدی راهنمای گردشگری استان بوشهر ،‌ عباس اردکانیان …(و دیگران) دشتستان در گذر تاریخ ، محمدجواد فخرایی تاریخ عرب الهولة ،‌ محمد غریب بن حاتم صهوة الفارس فی تاریخ عرب فارس عبدالرزاق محمد صدیق ، از سلسلهٔ ماد تا انقراض سلسلهٔ قاجاریه دکتر عبدالله رازی ، سایت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری دشتستان ، فاطمه پولادی حوزه هنری استان بوشهر ، منبع تصاویر: سفرنویس

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *