۲۶ آبان ۱۳۹۶

Header ad
Header ad

کاخ چرخاب

کاخ-چرخاب-3-www.tamookan.com

کاخ چرخاب اثری باستانی از دوره هخامنشیان در یک کیلومتری جنوب غرب برازجان و ۶۵ کیلومتری شهر بوشهر است. کاخ چرخاب از کاخ‌های زمستانی کوروش بزرگ بوده است و همراه کاخ سنگ سیاه و کاخ تموکن کاخ‌های سه‌گانهٔ هخامنشی این منطقه را تشکیل می‌دهند. این کاخ که در فاصله ۷۰ کیلومتری خلیج فارس قرار دارد به عنوان اصلی‌ترین سند معماری برای اثبات اینکه خلیج فارس از دوران باستان متعلق به ایرانیان بوده ‌است می‌شناسند. در این محوطه باستانی یک لوح تاریخی به خط پارسی باستان در رابطه با کنترل هخامنشیان بر خلیج فارس کشف شده است.
باستان‌شناسان معتقدند کاخ چرخاب اثر ناقصی است که هرگز مسکونی نشد. ساخت این کاخ به فرمان کورش بزرگ آغاز شد و احتمالاً با مرگ او ناتمام ماند. بخشی از دروازه شاهی این کاخ که ناتمام مانده برخلاف تالار اصلی با لعابی از جنس سیلیس کف‌سازی شده است. ۱۰ پایه ستون کوچک در تالار اصلی کاخ پیدا شده است که شبیه پایه ستون‌های پاسارگاد هستند.

کاخ-چرخاب-6-www.tamookan.com

کاخ هخامنشی چرخاب و شهر تائوکه

والترهینتس، ایران شناس آلمانی در کتاب خود به نام داریوش و ایرانیان (تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان) دربارهٔ این کاخ می‌گوید: «در ماه مهٔ ۱۹۷۱ میلادی در اثر سیلی ناگهانی در نزدیکی برازجان امروزی در نخلستانی ستون پایه‌هایی از مرمر روشن و تیره به سطح زمین آمدند. باستان شناسان ایرانی به سرپرستی علی اکبر سرافراز بی درنگ ۱۲ ستون پایهٔ کاخ اختصاصیِ را از زیر خاک بیرون آوردند، که روزگاری بر رویشان ستون‌هایی چوبی قرار داشته‌اند. دیوارهای گلی کلفت و همچنین کفِ کاخ سفیدکاری شده بودند. استفاده از مرمر روشن و تیره و سطح چهارگوش نشان می‌دهند که این ساختمان از زیر خاک بیرون آمده، کار کوروش بزرگ است. استرابون جغرافیدان دوران باستان، از کاخ هخامنشی در تااوکه یاد می‌کند. این آبادی را که در الواح خزانهٔ دربار داریوش به صورت توکا آمده است، سِرماکس مالوان تیزبینانه با برازجان امروزی یکی دانسته است.»
این کاخ که در اواخر سلطنت کوروش ساخته شده، از نظر حجاری و هنر معماری آن، چنان‌که از پایه ستون‌ها و اشیاء کشف شده برمی آید، قدیمی تر از بنای هخامنشی پاسارگاد است. با کشف این کاخ، پرده از رازی بزرگ در تاریخ سیاسی ـ اجتماعی و هنر معماری عصرِ هخامنشیان برداشته شده است. وجود این کاخ در جلگهٔ دشتستان که فاصلهٔ چندانی با خلیج فارس ندارد، نشان دهندهٔ سیادت ایرانیان در دریا و اثبات حاکمیت ایرانیان بر پهنهٔ نیلگون خلیج فارس می‌باشد. به فاصلهٔ نزدیک این محوطه باستانی، تپهٔ باستانی «تُل مر» که باستان شناسان قدمت تاریخی آن را حتی تا دوران ایلامی می‌دانند قرار دارد؛ برخی از کارشناسان بر این امر متقاعدند که فاصلهٔ سایت باستانی کاخ چرخاب تا تپهٔ باستانی تُل مر می‌تواند یک محوطه عظیم باستانی را در خود جای دارد. محوطه‌ای که اکنون پوشیده از نخلستان و زمین‌های کشاورزی می‌باشد. نکتهٔ دیگری که با کشف این کاخ، همهٔ کارشناسان و به خصوص معماران را به شگفتی واداشته است، هنر معماری به کار رفته در این کاخ است.

کاخ-چرخاب-4-www.tamookan.com

شگفتیهای کاخ هخامنشی چرخاب

«با ادامه برنامه‌های کاوش و پژوهش در کاخ هخامنشی چرخاب برازجان، کارشناسان موفق به کشف آجرهای دو لایه‌ای شدند که در برابر رطوبت ناشی از عوارض اقلیمی در مناطق ساحلی از مقاومت خوبی برخوردارند. با کشف سازه‌ها و آثار تازه‌ای در محوطهٔ باستانی چرخاب برازجان که اخیراً توجه بسیاری از کارشناسان باستان شناسی و معماری را به خود جلب کرده است، جزییات تازه تری از سبک معماری ناشناخته عصرِ کوروش هخامنشی آشکار می‌شود. علی اکبر سرافراز سرپرست تیم کاوش در چرخاب برازجان دربارهٔ ویژگی آجرهای دو لایه و کاربرد آن در بنای مورد نظر گفت: این نوع آجرها، متشکل از محفظه‌هایی از گِل پخته با قطر ۱/۵ تا ۲ سانتی‌متر است که با مقادیر زیادی گِل فشرده خام انباشته شده است. به اعتقاد سرافراز، تکنیک ساخت این آجرها امروزه شگفتی باستان شناسان را برانگیخته است. وی گفت: نکته جالب توجه در تکنیک ساخت آجرهای دو لایه که توجه مهندسان و معماران عصر هخامنشی را موجب شده است، خواص شیمیایی خاک و بهره‌برداری هوشمندانه از آن برای ایجاد مقاومت مصالح در برابر عوارض طبیعی و اقلیمی منطقه است. به گفتهٔ سرپرست تیم کاوش در چرخاب، از آن جا که جلگهٔ دشتستان به دلیل نزدیکی به دریا، منطقه‌ای مرطوب و پرباران است، معماران و سازندگان کاخ کوروش برای حذف رطوبت از مصالح و افزایش مقاومت مصالح در برابر فشار و رطوبت شدید منطقه که سبب متلاشی شدن تدریجی بنا می‌شده است، از خاصیت گل خام فشرده در محفظه‌ای از گِل پخته استفاده می‌کردند. این توده گِلی در برابر فشار، از سیمان هم مقاوم تر است. معماران هخامنشی همچنین برای ایجاد عایق رطوبتی و حذف compact پس از خشک شدن خاصیت کمپکت رطوبتی شدید اقلیمی در بنا، با روکش از گِل پخته یا آجر مصالحی می‌ساختند که دارای مقاومت بالا هم در برابر فشار و هم در برابر رطوبت بوده است. معماران کاخ کوروش چرخاب، از این نوع آجر، عمدتاً در یک سازهٔ آبی که هنوز عملکرد آن برای کارشناسان مشخص نشده، استفاده کرده‌اند.»

کاخ چرخاب-www.tamookan.com

معماران کاخ کوروش، ۲۵۰۰ سال پیش تکنولوژی تراش سنگ داشتند

اتصال سنگ‌ها بدون استفاده از هر گونه ملاط، در معماری مدرن دنیا، تنها با کاربرد دستگاه‌های تراش صنعتی امکان‌پذیر است. صیقل سنگ‌های به کار رفته در ستون‌های کاخ کوروش هخامنشی در چرخاب، تنها با تکنولوژی پیشرفتهٔ تراش سنگ امکان‌پذیر است. به عقیدهٔ کارشناسان روش صیقل سنگ و اتصال آن‌ها و نحوهٔ استفاده از ترکیب رنگ، عایق بندی و مقاوم‌سازی در این سازهٔ هخامنشی، حتی در تخت جمشید و پاسارگاد هم مشاهده نشده است. بقایای کاخ کوروش هخامنشی، اگر چه اندک و محدود است، اما جایگاهی منحصر به فرد در تاریخ معماری ایران دارد. «پژوهش‌های اخیر که طی سالیان قبل در محوطهٔ باستانی کاخ کوروش هخامنشی در چرخاب صورت گرفته است از نظر زیبایی شناسی و تکنیک پیشرفتهٔ معماری، علاوه بر باستان شناسان، متخصصان معماری را نیز به شگفتی واداشته است. یکی از این متخصصان، دکتر سید امیر منصوری متخصص معماری و استاد رشته معماری دانشگاه تهران است که دربارهٔ ویژگی‌های انحصاری این کاخ می‌گوید: «مهم‌ترین ویژگی این کاخ ساخت پایه ستون‌های سنگی مکعب شکلی است که به طریق دقیق و ظریفی تراش و صیقل داده شده؛ به گونه‌ای که در اتصال سنگ‌ها از هیچ نوع ملاط یا وسیلهٔ دیگر استفاده نشده است. وی می‌افزاید: نکتهٔ شگفت آور آنجاست که اتصال این سنگ‌ها با این روش بدون استفاده از هر گونه ملاط، امروزه در معماری مدرن دنیا، تنها با کاربرد دستگاه‌های مجهز تراش صنعتی امکان‌پذیر است و هنرمندان عصر کوروش هخامنشی چنان هنرمندانه و ظریف از عهدهٔ این کار برآمده‌اند، که گویی این ستون‌ها، نه قطعات به هم متصل شده‌ای از سنگ‌ها، بلکه قطعهٔ سنگی یکپارچه بوده‌اند. یک پرسش مهم اکنون فراروی پژوهش گران است که امکانات یا تکنیک خلق چنین آثاری در ۲۵۰۰ سال پیش چه بوده است. موضوع مهم دیگر در معماری و زیبایی شناسی در این کاخ، انتخاب و تنوع رنگ در ستون‌ها است که برای اولین بار در محوطه‌های سنگی هخامنشی دیده می‌شود. در دو اثر تخت جمشید و پاسارگاد، در تراش ستون‌ها، به رنگ سنگی که ستون از آن تراش خورده اکتفا شده است، در حالی که در کاخ کوروش هخامنشی، تکنیک صیقل و تراش سنگ‌ها این امکان را به هنرمند داده است که از سنگ‌هایی با دو رنگ متفاوتِ سیاه و سفید استفاده کند. مهم‌ترین ویژگی در تمام محوطه‌ها و کاخ‌های هخامنشی در این آثار، استفاده از سنگ است، اما کاخ کوروش هخامنشی در چرخاب تنها نمونهٔ از معماری این عصر است که در بنای آن، هم از سنگ استفاده شده است و هم از آجر. استفاده از لعاب سیلیس روی کف بنا، نیز از دیگر موضوع‌های جالب توجه در این کاخ است که به عنوان اندود کف به کار گرفته شده و از نظر رنگ و جنس و روش ساخت، موضوع قابل تأمل است.» بیان این نکات کافی است بدانیم که چه اثر فاخر و منحصر به فردی در این منطقه از ایران وجود دارد.

کاخ چرخاب-www.tamookan.com

کشف سقف یکپارچه نانو تکنولوژی در کاخ کوروش

شکوه و جلال و نقشه و پلان این قصر در این مکان، از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که در سایر کاخهای همزمان دیده نمی‌شود و این مهم را مخصوصاً در پوشش سقف سطح ۴۰*۱۰ متری جنوبی کاخ به عینه می‌توان مشاهده کرد، که از بزرگترین ابتکارهای معماری و ابداع‌های ساختمانی در ۲۵۰۰ سال پیش است که ارزش معنوی آن پس از گذشت قرن‌ها اینک به صورت شفاف و مستند آشکار شده که از یک نوع نانو تکنولوژی خاصی برخوردار است و دنیای به اصطلاح مترقی و متمدن امروزی در پی‌ساخت و ساز آن است. ساختن بتن سبک برای پوشش سقف مسطح در ۲۵۰۰ سال پیش، یعنی کاری باور نکردنی و معجزه‌آسا که آزمایش‌های لابراتوری به آن جواب مثبت داده و غرور و افتخار هر ایرانی را در معرفی آن بر می‌انگیزد و توجه به پیشینه تاریخی بسیار کهن دشتستان را نزدیک می‌کند. در سقف این کاخ که خود، نمونه عجیب معماری و مهندسی است، توانسته‌اند یک سقف با طول ۴۰ متر و عرض ۱۰ متر به صورت یکپارچه و صاف با ضخامت حدوداً ۵۶ سانتیمتر بسازند. می‌توانیم این سقف را به‌عنوان یکی از عجایب جهان محسوب بنماییم.

کاخ چرخاب

این کاخ در هم‌جواری رودخانه‌ی فصلی قرار دارد و به دلیل طغیان‌های خود در طول فصل رسوب‌گذاری زیادی از خود برجای گذاشته است. این منطقه که به نسبت شیب تندی داشته، احتمال این‌که در طول ۲۵۰۰ سال رسوب‌گذاری صورت گرفته را تقویت می‌کند. در هنگام سیلاب که تمام دشت را دربرمی‌گرفته، آثار سطحی آن در مناطق مختلف پراکنده نموده و از این‌ جهت است که در بعضی جاها سفال‌هایی از دوره‌ی ساسانیان  نیز به چشم می‌خورد.
در محوطه‌ی باستانی چرخاب از سطح اولیه آن تا رسیدن به آثار دوره‌ی هخامنشیان پس از خاک‌برداری، تنها یک طبقه آثار نمایان گردید که در عمق ۲٫۵ متری از سطح زمین‌های اطراف قرار دارد. با توّجه به ویژگی‌های این کاخ، می‌توان آن را مربوط به کوروش بزرگ دانست. کوروش زمانی دستور داد چنین کاخی را بسازند که کشورهای پیشرفته‌ای چون بابل و لیدی را فتح نموده بود.
کاخ چرخاب به صورت شمالی- جنوبی ساخته شده و دارای یک تالار مستطیل‌ ستون‌دار (تالار مرکزی) با دو ردیف شش ستونی است و یک ایوان ورودی ۲۴ ستونی در جبهه‌ی شرقی دارد. این کاخ در ابعاد ۴۰×۵۰ متر احداث و در مجموع ۲۰۰ مترمربع وسعت دارد.
نقشه‌ی بنای کاخ چرخاب مانند کاخ‌های دیگر هخامنشیان نظیر پاسارگاد، تخت‌ جمشید، شوش و سایر اماکن دیگر نیست، به این ترتیب که فاقد صحن مرکزی و ایوان‌های الحاقی آن نظیر آپادانا می‌باشد. از جهت دیگر این بنا یادآور بناهای ستون‌دار پاسارگاد است، اما طرح و پلان آن چنین موضوعی را القاء نمی‌کند. به همین جهت کاخ مکشوفه در چرخاب دارای مشخصات خاصی است که بیانگر توّجه مخصوص و جنبه‌ی اعتقادی و مردمی است.

کاخ-چرخاب-2-www.tamookan.com

تالار مرکزی

عرض درونی تالار ستون‌دار، محور شمالی- جنوبی ۱۸ متر و طول آن با محور شرقی- غربی در وضع موجود از انتهای پایه‌ستون‌های ردیف اول تا سنگ درگاه سیاه‌رنگ شرقی تالار مرکزی ۱۳ متر می‌باشد. تالار عبارت است از بنایی مرکب از ۱۲ پایه ستون در دو ردیف شش تایی که از دو رنگ سیاه و سفید ترکیب می‌یافته، می‌باشد. پایه‌ستون‌ها از چهار قسمت تشکیل می‌شود. پایه‌ی اولی که از سنگ سیاه‌رنگ صیقلی تهیه شده که اندازه ی آن ۱۱۰×۱۱۰ سانتی‌متر  و به صورت یک مکعب‌مستطیل سیاه‌رنگ، ۱۸ سانتی‌متر  ارتفاع دارد. بر روی قطعه سنگ مزبور پایه‌ی دیگری از سنگ سفیدرنگ مرمر به اندازه‌ی ۱۸×۱۱۰×۱۱۰ سانتی‌متر  قرار داده شده، یک پایه‌ی دیگر به اندازه‌ی ۲۵×۸۵×۸۵ سانتی متر قرار داده شده و با پایه‌های زیری از هر طرف ۵/۱۲ سانتی‌متر  فاصله دارد. بر فراز پایه‌ها، شال ستون از یک قطعه سنگ سیاه‌رنگ به قطر ۸۵ سانتی‌متر نمایان است.

درگاه‌های ورودی

همانطور که اشاره شد کاخ چرخاب به صورت شمالی- جنوبی ساخته شده است. در درگاه شمالی سنگی در کف به صورت حجاری‌شده‌ی‌ کامل به گونه‌ای نصب شده که در آن حفره‌هایی کوچک به صورت مکعب‌شکل برای زائده‌ی بدنه‌های سنگی نظیر پاسارگاد پیش‌بینی شده بود که چنین مدخلی کامل نگردید.
سنگ کف درگاه شمالی به ابعاد ۲۰/۱×۶۰/۲ متر می‌باشد که در جهت شرقی- غربی نصب شده است. حفره‌های حجاری شده بر روی این سنگ شش حفره کوچک مربع و مستطیل‌شکل بوده، که بزرگ‌ترین آن به اندازه ۵/۳×۷×۱۰ سانتی‌متر  و کوچک‌ترین آن ۵/۳×۳×۷ سانتی متر می‌باشد.
در درگاه جنوبی نیز سنگی در کف وجود دارد که در واقع قرینه‌ی درگاه شمالی و مجاور آن می‌باشد، اما به علت آماده نبودن در جای اصلی خود نصب نگردیده است. این قطعه‌سنگ بزرگ کرم‌رنگ که در محل جنوب شرقی تالار در جهت شرقی- غربی نمایان شده، به احتمال زیاد به برای استفاده‌ی سنگ کف تالار جنوبی بوده است. این قطعه‌سنگ به ابعاد ۳۰/۱×۲ متر و ضخامت ۶۰ سانتی‌متر  می‌باشد که پس از صیقل‌کاری بر روی آن به طور تقریبی مشابه و هم‌اندازه‌ی آن باید در مکان اصلی خود نصب می‌گردید.
در درگاه ورودی جبهه‌ی شرقی نیز سنگی در کف وجود دارد که نسبت به درگاه‌های جبهه‌ی شمالی و جنوبی ارجعیت دارد، به ویژه که اطراف جای نصب پاشنه‌ی دَر یک نقش گل و برگ حجاری شده است. سنگ کف درگاه شرقی به طول و عرض۱۰/۱×۴۰/۳ متر و ضخامت ۵۰ سانتی متر می‌باشد.
تا این‌جا مشخص گردید که کاخ چرخاب دارای سه ورودی بوده که سنگ کف ورودی شرقی و شمالی در جای خود نصب شده و سنگ درگاه جنوبی نیز در محل نصب رها شده است که می‌بایست قرینه‌ی سنگ درگاه شمالی در جای خود نصب می‌شده است. اما سؤالی که به نظر می آید این است که کاخ چرخاب دارای سه ورودی بوده یا چهار ورودی؟ برای پاسخ به این سؤال باید به شواهد موجود مراجعه کنیم. در جبهه‌ی شرقی محوطه‌ی چرخاب، نخلستانی وجود دارد که هنگام خاک‌برداری در آن به وسیله‌ی لودر سنگ سیاه بزرگی به ابعاد۵۰/۱×۳ متر و ضخامت حدود ۵۰ سانتی‌متر  که از طرف روی آن صیقل داده شده بود، کشف گردید. این سنگ سیاه‌رنگ که شبیه سنگ کف درگاه شرقی تالار مرکزی است به احتمال فراوان می‌بایست قرینه‌ی همان سنگ درگاه جبهه‌ی غربی باشد که هرگز نصب نگردیده است. پس می‌توان فرض نمود که کاخ چرخاب دارای چهار درگاه ورودی بوده است.

ایوان جانبی شرقی

ایوان جانبی تالار مرکزی در محور شمالی- جنوبی۶۳/۳ متر و در محور شرقی- غربی ۸ متر می‌باشد که در جبهه‌ی شرقی تالار مرکزی مشاهده می‌گردد. این ایوان ۲۴ ستونی در دو ردیف ۱۲ تایی ساخته شده که از مجموع ۲۴ ستون فقط شش تای آن به صورت ناقص و در وضع موجود به دست آمده است.

اشیاء مکشوفه کاخ چرخاب

اشیاء مکشوفه در کاخ چرخاب برازجان از دو جنس ساخته شده‌اند: یکی از مواد گچی که لعاب‌گونه‌ای نازک، آن‌را پوشش داده است. نوع دیگر اشیاء مکشوفه دارای جنسی مقاوم‌تر و صیقلی از یک نوع سنگ مخصوص و دارای مقاومت بالایی می‌باشد. این سنگ به احتمال فراوان وارداتی است. اگرچه این اشیاء متنوعند، لیکن به طور تقریبی همگی از اجزاء بدن مجسمه‌های حیوانی‌اند که از بین آن‌ها می‌توان به چشم‌ها، دندان‌ها، ناخن‌ها، ابروها و بال‌ها اشاره نمود. این اشیاء هم از نوع گچی و هم از نوع سنگی مخصوص ساخته و پرداخته شده است.

کاخ-چرخاب-1-www.tamookan.com

چاه آب

در سمت شرق این کاخ یک حلقه چاه آب کشف گردید که دیواره‌ی آن تا عمق چند متر با آجر پوشیده شده است. اکنون نیز چاه در همان‌جا خودنمایی می‌کند، اما قسمت بیش‌تر چاه از گل‌ولای پر شده است. با توّجه به این‌که آب چاه‌های این منطقه به نسبت شیرین و قابل شرب است، در ظاهر از این چاه برای آب آشامیدنی استفاده می‌شده است.

ویژگی‌های مشترک کاخ چرخاب و کاخ‌های پاسارگاد

با بررسی کاخ چرخاب به شباهت‌های این کاخ با کاخ‌های پاسارگاد پی می‌بریم که مهم‌ترین آن‌ها به قرار زیر است:

۱- کاخ چرخاب در برازجان در دشت واقع شده و هیچ‌گونه صفه‌سازی نیز صورت نگرفته است. چنین شیوه‌ی معماری در پاسارگاد نیز اجرا شده است.
۲- شاخصه‌های معماری و فضاهای به کار رفته از قبیل پایه‌ستون‌ها که از ترکیب دو سنگ سیاه و سفید‌رنگ می‌باشد، در کاخ پاسارگاد نیز مشاهده می‌شود.
۳- کاخ چرخاب در حاشیه‌ی رودخانه و زمین‌های حاصل‌خیز و باغات خرما به نحوی است که کاخ‌های پاسارگاد نیز دارای چنین ویژگی‌‌هایی می‌باشد؛ یعنی کاخ‌های پاسارگاد در حاشیه رودخانه و دشت حاصل‌خیز و جایی که آب فراوان دارد، ساخته شده است.
۴- ایوان‌های جانبی تالار مرکزی کاخ چرخاب دارای پایه‌ستون‌های کوچک و به طور تقریبی نصف پایه‌ستون‌های تالار مرکزی می‌باشد، که این شیوه در کاخ‌های پاسارگاد نیز دیده می‌شود.
۵- ترکیب سنگ‌های سفید و سیاه‌رنگ مکعب کاخ پاسارگادن را می‌توان با کاخ چرخاب برازجان مقایسه نمود. استفاده از مرمر تیره و روشن، چهارگوش بودن بنا و قرار گرفتن آن در محوطه‌ای باز، ثابت می‌کند که این قصر از بناهای عصر کوروش است.
۶- هم‌چنین به کارگیری بست‌های فلزی مستطیل‌شکل از دیگر شباهت‌های این کاخ با پاسارگاد و دلایل انتساب آن به کوروش است.، زیرا از زمان داریوش به بعد بست‌های دم‌چلچله‌ای جای بست‌های مستطیلی را در بناهای سنگی هخامنشیان می‌دهد.

منبع نوشته: «حریم آرامگاه «کوروش کوچک» عرصه ساخت و ساز روستاییان» خبرگزاری مهر ؛ محمد ملاحسینی «آشنایی با کاخ هخامنشی چرخاب - بوشهر» همشهری ؛ «کاخ چرخاب برازجان در آستانه نابودی» همشهری ؛ سایت میراث فرهنگی ؛ کتاب داریوش و ایرانیان والترهینتس

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *