۲۵ آذر ۱۳۹۶

Header ad
Header ad

قلعه زائر خضر خان

قلعه-زائر-خضر-خان-1-www.tamookan.com

قلعهٔ زایر خضر خان (کلات اهرم) واقع در شهر اهرم از توابع بخش مرکزی شهرستان تنگستان یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است.
قلعهٔ کلات اهرم یکی از قلعه‌های تاریخی منطقه‌است، این قلعه در شمال شهر اهرم واقع شده و به زائر خضر خان تنگستانی منسوب است . قلعه مذکور در زمان حمله انگلستان به ایران مورد استفاده قرار گرفته و جای اصابت گلوله توپ بر برج غربی آن هنوز هم باقی مانده‌است . همچنین در همین قلعه اسرای انگلیسی نگهداری می‌شده‌اند . قلعه مشتمل بر چهار برج و بارو و قلعه میانی است و دارای تأسیسات خصوصی برای ساکنین قلعه می‌باشد . مصالح ساختمان قلعه از خشت خام و گل ساخته شده‌است.
قلعه زائر خضر خان (کلات اهرم) مربوط به اواخر دوره قاجار است و در اهرم، بر فراز تپه‌ای در شمال غربی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۰۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تاریخچه ساخت این بنا به دوره حیات زائر خضر خان اهرمی ملقب به امیر اسلام حاکم منطقه تنگستان که در اواخر عهد قاجاریه می زیسته مربوط می شود، در جریان جنگ جهانی اول به عنوان پایگاه مجاهدین و مبارزین ضد استعماری و محل درگیری مبارزان جنوب با متجاوزین انگلیسی بوده است.

قلعه-زائر-خضر-خان-www.tamookan.com

تپه ای که قلعه بر روی آن ساخته شده از تخریب و انباشت قلاع ما قبل خود ارتفاع یافته است، نمای بیرونی قلعه بسیار زیبا به نظر می رسد با رو و چهار برج آن با توجه به موقعیت مرتفع آن چشمگیر و دلپذیر می نماید،مساحت کلی قلعه ۳۴۰۰ متر مربع می باشد، قلعه زائر خضرخان مشتمل بر ۴ برج و بارو و قلعه میانی است و همچنین تأسیسات خصوصی برای ساکنین در قلعه وجود دارد.
راه اصلی ورود به قلعه درب چوبی با گل میخ های فلزی بوده است.حیاط اول مربوط به خدمت کاران و تفنگچی ها که توسط راه پله ای پس از عبور از دروازه هشتی به حیاط اندرونی راه پیدا می کرده وحیاط شمالی به عنوان اصطبل حیوانات کاربرد داشته است.در چهار گوشه آن برج های خشتی و گلی به قطر ۵/۵ و ارتفاع ۶ متر قد برافرشته اند.
حیاط های قلعه دارای اتاق هایی در پیرامون و داخل خود هستند. همگی به سبک رایج معماری محلی دارای درب و پنجره های متعدد و ارتفاع بلند و پوشش های چوبی و چندلی که توسط معمار حاج خضر علی عامو(عمو) بنا شده است.
درب و پنجره های آن تمامأ از جنس ساج و غالب اتاق های قلعه بر روی کرسی هایی ایجاد شده که حدود نیم متر از سطح ارتفاع دارند و این به سبب رعایت اصل رطوبت گریزی در معماری منطقه می باشد.
در ایام ساخت قلعه روزانه در پایان کار حق الزحمه کارگران توسط زائر خضر خان اهرمی پرداخت می گردیده است.
این قلعه نقش تاریخی بسیار مهمی در جریان مبارزات نهضت جنوب کشور داشته است. اهمیت این دژ مستحکم و پایگاه آنجا دو چندان می شود که مبارزانی همچون مرحوم آیت الله علم الهدی اهرمی، شهید رئیسعلی دلواری ، شیخ حسین خان چاهکوتاهی و محمد خان برازجانی(غضنفر السلطنه) و دیگر دلیران تنگستان دوشادوش زائر خضر خان در مقابل استعمار متجاوز انگلیس مبارزه نموده اند.
این قلعه در سال ۱۳۷۷ ه.ش در فهرست آثار ملی کشور به شماره ۲۰۹۸ به ثبت رسیده است.

عکس قدیمی قلعه کلات اهرم

تاريخچه ساخت قلعه به دوره حيات زائرخضرخان مشهور به امير اسلام بر مي‌گردد که به سفارش ايشان ساخت اين قلعه از سال ۱۹۱۸ ميلادي آغاز شده بود. ساخت اين قلعه حدود ۱۰ الي ۱۲ سال به طول مي‌انجامد و حدود سال ۱۹۳۰ ميلادي به پايان رسيد و با توجه به شهادت وي در سال ۱۳۰۱ خورشيدي اين بنا مربوط به اواخر دوره قاجاريه است و به لحاظ تاريخي قدمت چنداني ندارد، اما کاوش‌هاي انجام شده توسط باستان‌شناسان در سال‌هاي اخير نشان مي‌دهد تپه‌اي که قلعه بر روي آن بنا شده از دوران اشکاني تا اواسط دوره اسلامي به صورت گسسته مسکوني بوده است. در گمانه‌زني‌هاي انجام شده علاوه بر ۲ گونه سفال تاريخي ـ اسلامي نوع جديدي از سفال با رنگ نارنجي نيز به دست آمده که مربوط به سده اول تا چهارم ميلادي است. وجود شباهت‌ها و ارتباط بين سفال‌هاي باستاني که از محوطه کوه‌مند و تل گل‌پختي (در حاشيه اهرم) به دست آمده با تپه زائرخضرخان نشان مي‌دهد که اين تپه از جمله آثار تمدن ايراني در حاشيه خليج فارس و خصوصا بندر بوشهر بوده است. قلعه زائرخضرخان از لحاظ معماري داراي ۲ جنبه ارزشمند است: ۱ – جنبه معماري دفاعي قلعه ۲ – جنبه معماري بومي قلعه از نماي بيروني بسيار زيبا به نظر مي‌رسد و ۴ برج و بارو آن با توجه به موقعيت مرتفع آن را چشمگير و دلپذير مي‌کند. ابعاد قلعه ۵۰ در ۶۸ متر و مساحت کلي آن ۳هزار و ۴۰۰ متر مربع مي‌باشد. بر زواياي بارو آن ۴ برج مدور به قطر ۵/۵ متر و ارتفاع ۶ متر ساخته شده‌اند که علاوه بر اين ۴ برج، يک برجک ديده‌باني نيز در وسط قلعه قرار دارد. ضخامت جرزهاي برج‌ها و بارو به ۸۰ سانتي‌متر مي‌رسد و همگي با خشت و گل ساخته شده‌اند. علاوه بر جنبه دفاعي، داخل قلعه به عنوان فضايي مسکوني و اجتماعي داراي سلسله مراتب فضايي دروني و بيروني و نيز تاسيسات عمومي براي رفت و آمد مهمانان و نگهداري چارپايان و انبارهاست. از برج‌ها علاوه بر استفاده دفاعي از فضاي داخلي آن‌ها براي برخي امورات معشيتي استفاده مي‌شده است. قلعه شامل ۵ حياط به شرح زير مي باشد: ۱ – حياط نظامي: براي دسترسي به قلعه از دروازه قلعه وارد حياط اول مي‌شويم اين حياط متعلق به تفنگ‌چيان و نگهبانان بوده و با يک شيب سر بالايي ملايم به دروازه دوم مي‌رسد و پس از آن حياط دوم قرار دارد. ۲ – حياط مهمان يا مجلسي: حياط دوم مجلسي يا همان مهمان‌پذير است. در اين حياط يک ساختمان مربع شکل قرار دارد که شاه‌نشين آن مي‌باشد و مخصوص مهمان‌ها و افراد خارج از خانواده بوده و يکي از ۲ آب انبار مجموعه قلعه در همين حياط مي‌باشد. ۳- حياط سام‌خان: اين حياط متعلق به سام‌خان فرزند زائر خضرخان بوده که با خانواده‌اش در آن سکونت داشته است. ۴- حياط زائرخضرخان: اين قسمت محل زندگي زائرخضرخان و خانواده‌اش بوده و يکي ديگر از آب‌انبارها در اين قسمت قرار گرفته است. ۵- اسطبل: در حياط پشتي براي نگهداري اسب و قاطر اسطبل و اتاقي براي ذخيره علوفه وکاه وجود داشته و در سال‌هاي بعد يک گاراژ براي ماشين محمدعلي‌خان پسر بزرگ زائرخضرخان در اين محل ساخته شده است. يک ورودي ديگر نيز از حياط سوم بود. همه اتاق‌ها به سبک معماري محلي داراي درب و پنجره‌هاي متعدد با ارتفاع زياد و هلال‌هاي رنگي و گچ‌بري‌ها در قسمت‌هاي مختلف با عناصري همچون مثلثي‌هاي کوچک به هم پيوسته و ديگر نقوش همچون زيگزاکي و خطوط مواج به طور مثال بر روي سر طاق‌ها و يا ۴ سوي طاق‌ها ترسيم گرديده‌اند؛ در پيرامون بعضي از طاق‌ها اين نقوش با عناصري گياهي همچون گل و بوته تزيين شده است.

قلعه-زائر-خضر-خان-3-www.tamookan.com

برای کسب اطلاعات مستند و دقیق‌ در مورد این قلعه، به کتاب «تکاپوهای سیاسی و ضد استعماری زائرخضرخان تنگستانی (اهرم)» نوشته مرتضی کرمی رجوع می کنیم.
کرمی در خصوص قدمت این قلعه می گوید: طبق بررسی‌ها و تجسس‌های باستان‌شناسی صورت‌گرفته، این قلعه در دوره اشکانیان بنا شده تا این‌که در اواخر دوره قاجار هنگامی که زائرخضر‌خان تنگستان ضابط اهرم شد، به بازسازی آن پرداخت و آن را سرپناهی برای خود و خانواده‌اش قرار داد.
قلعه زائرخضرخان هم مسکونی بوده و هم نظامی و در هنگام رخ دادن بلایای طبیعی چون سیل و… و یا هجوم نیروهای بیگانه، مردم برای حفظ جانشان به این قلعه پناه می‌آوردند. این قلعه دارای حیاط‌های مختلفی بوده؛ از جمله حیاط زائرخضرخان، حیاط سام‌خان، حیاط میهمانان، حیاط نظامی و در پنجمین حیاط هم (که پشت قلعه است) اصطبل قرار گرفته است. البته این قلعه در زمان خضرخان بیشتر کاربری نظامی داشته است.
مولف کتاب تکاپوهای سیاسی و ضد استعماری زائرخضرخان تنگستانی در خصوص این‌که بازسازی این قلعه در زمان زائرخضرخان ۱۲ سال به درازا کشید و مصالح به‌کار رفته در ساخت این قلعه، مصالحی بوده که در منطقه وجود داشته است. از جمله خشت، سنگ و…
در زمان نبرد دلیران تنگستان با نیروهای استعمار کهن، سرکنسولگری انگلیسی‌ها در فارس به‌نام «اوکانر» و هشت نفر از همراهانش در این قلعه به‌ عنوان اسیر زندانی بودند که زائرخضرخان با رفتاری بسیار انسانی با آنها رفتار می‌کرد.
دلیل این‌که به این قلعه کلات می‌گویند، این است که در زبان فارسی به جایی که نسبت به جاهای دیگر بلندتر است، کلات می‌گویند، چون این قلعه هم نسبت به زمین‌های اطرافش ارتفاع پنج متری دارد، به کلات مشهور شده است.
قاسم شکوه، نویسنده و روزنامه‌نگار هم‌استانی نیز می گوید: این قلعه یکی از قلعه‌هایی است که در میان بناهای خشتی ایران معماری بی‌نظیری دارد، به‌نوعی بزرگ‌ترین بنای خشتی استان به‌شمار می‌رود، نکته بارز در مورد این قلعه این است که از میان نه اسیر انگلیسی که به‌دست زائرخضرخان به اسارت در آمدند، یکی از آنها در طول مدت اسارت به ‌دلیل بیماری درگذشت و در همین قلعه دفن شد.

قلعه-زائر-خضر-خان-2-www.tamookan.com

چند سال پیش، یعنی سال ۸۸ مرمت این قلعه آغاز شد که فاز اول آن در سال ۹۲ با اعتباری بالغ بر ۷۰۰ میلیون تومان، فاز دوم آن در سال ۹۳ با ۲۰۰ میلیون تومان و فاز سوم آن در سال ۹۴ نیز با اعتباری بالغ بر ۲۰۰ میلیون تومان ادامه یافته است و تقریبا قسمتی از دیوارها و باروها و قسمتی از امارت آن با همان مصالح پیشین ترمیم شد اما این روند در ادامه با پیشرفتی لاک‌پشت‌وار همراه شد، به‌طوری که نارضایتی شهروندان اهرمی را به‌دنبال داشته است.

منبع نوشته: ویکیپدیا

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *