۰۱ مرداد ۱۳۹۶

Header ad
Header ad

عمارت حاج رئیس

عمارت حاج رئیس بوشهر

عمارت حاج رئیس بوشهر، یکی از بزرگ‌ترین عمارت‌های بوشهر قدیم است که در محله شنبدی و در گلوگاه تجاری شهر قراردارد. این منطقه از شهر که تا سال ۱۳۶۷ کاملا برپا بود با عملیات ساختمانی سال ۶۷ اداره بندر بوشهر برای کشیدن خیابان ساحلی آیت‌الله طالقانی، کاملا ویران شد و تنها چهار عمارت، آن هم با از بین رفتن بخش‌هایی از آنها باقی ماندند. عمارت حاج رئیس یکی از این چهار عمارت است. سه عمارت دیگر که توانستند در مقابل یورش بولدوزرهای بندر مقاومت نمایند، خواه بخاطر خوابیدن مرحوم دکتر شیرازی در مقابل بولدوزر، خواه به خاطر فشار محلی، عبارتند از عمارت ایرانی، عمارت کازرونی و عمارت جعفری (واقع در محوطه گمرک بندر). فیلم‌های مستند و داستانی معدودی در اختیار است که عظمت و زیبایی ساختمان‌های از بین رفته را نشان می‌دهند. (مستند «اربعین» از ناصر تقوایی ۱۳۵۲، داستانی «انتظار» از امیر نادری ۱۳۵۲، و مستند «پنجره» از سید حسین صافی ۱۳۶۸)

عمارت-حاج-رئیس-1-www.tamookan.com

نشانی
نشانی شهری عمارت حاج رئیس را می‌توان با عناصر شهری دیگری تکمیل نمود. همسایه جنوبی این عمارت «قدمگاه عباس علی» است که پیش‌ترها «مسجد حاج رئیس» نام داشت. این مکان مذهبی همراه با خود عمارت از سه جهت شمالی، شرقی و جنوبی در محاصره اداره بندر بوشهر می‌باشد. تنها از جداره غربی است که عمارت به خیابان آیت الله طالقانی باز می‌شود. سمت مقابل عمارت، آن سوی خیابان، بازار قدیم هست و مسجد حسینیه سیدالشهدا. دبستان پرشکوه «گلستان» هم با کمی زاویه به سمت شمال در همان جبهه خیابان قراردارد.

عمارت-حاج-رئیس-5-www.tamookan.com

وضعیت موجود
محوطه عمارت در وضعیت فعلی ۴۴۵۰ مترمربع مساحت دارد و فضاهای مسقف آن در دو تراز حدود ۵۵۰۰ مترمربع می باشد. دارای ۵ حیاط مرکزی است که ابنیه نسبتا متاخر یکی از آنها ازبین رفته است (حیاط دوم). مجموعه عمارت حاج رئیس در یک دوره نسبتا زماندار ساخته شده و تفاوت معماری و کیفیت ساخت در بخش‌های مختلف آن برای اهل خبره کاملا محسوس است.

پیشینه
حاج عبدالرسول طالبی از بازرگانان بزرگ عهد قاجار است. این تاجر چنان اعتباری داشت که معتمد مردم و صاحبان مال برای جمع آوری پول برای تاسیس بانک ملی ایران شد. تاسیس بانک ملی ایران یکی از اصولی‌ترین خواسته‌ها و برنامه‌های سرمایه‌داری ملی ایران از دوره ناصری به بعد است. حاج عبدالرسول توانست در سال ۱۳۲۵ بالغ بر ۲۵ هزار تومان وجه جمع شده را به تهران بفرستد. البته بانک ملی، هرگز، با چنین الگویی تاسیس نشد و پول‌های جمع‌آوری شده به صاحبانشان عودت داده شد. لقب رئیس‌التجار را حکومت مظفری قاجار به این تاجر خوشنام داد و بعدها بصورت رایج و عام حاج رئیس عنوان شناخته شده این تاجر شد.
عمارت حاج رئیس، یادگار این تاجر بزرگ اواخر دوره قاجار است. عمارتی شامل فضاهای اقامتی و زیستی تاجر و دفتر کار و تجارت او در کنار دریا و بارانداز. ورودی اصلی عمارت به سمت دریا بود ولی با تغییراتی که در طول دهه‌های گذشته، بخصوص با خیابان‌کشی سال ۱۳۶۷بوجود آمد، دسترسی عمارت به خیابان ساحلی آیت الله طالقانی منتقل شد.
ظرایف معماری عمارت حاج رئیس، درحد خود یگانه است. هم به این دلیل که ته‌رنگ‌هایی از معماری جنوب خلیج فارس را دارد و هم به این سبب که ظرافت‌ها و شهامت‌های کاملا خاصی در فضابندی و ایجاد فضاهای خالص درکنار شکستگی‌های نما و حجم دارد. به اعتقاد برخی از کارشناسان فرهیخته میراث فرهنگی، عمارت حاج رئیس الگوی قابل توجهی از معماری خلیج فارس در بوشهر، و یکی از شاخص‌ترین عمارات‌ها در بافت قدیم است. با این اعتقاد، مرمت و احیای این عمارت می‌تواند الگویی برای ساماندهی کل بافت تاریخی بوشهر باشد.

عمارت-حاج-رئیس-4-www.tamookan.com

چند نکته از ویژگی‌های بنا
عمارت حاج رئیس به دلیل موقعیت و فرم قرارگیری‌اش، حداقل از سه جهت، منظر شهری دارد. خط آسمان این سه جهت بی‌تردید باید طبق فرم اصیل و قدیم خود حفظ شود. گو اینکه جبهه چهارم هم (جبهه شمالی) کم‌اهمیت‌تر از بقیه نیست، تنها تفاوتی که با آن سه جبهه دارد آن است که در گذر زمان بخشی از این جبهه در اختیار سازمان بنادر قرارگرفته و از بین رفته است.
شالوده عمارت حاج رئيس عبارت است از ترکيب حياط مرکزي‌هاي متفاوت با فضابندي‌هاي حول اين حياط‌ها با کاربری خصوصي و غيرخصوصي. هويت عمارت حاج رئيس، آن زمان که ارتباط بلاواسطه و اصلي‌اش با دريا بود با هويت امروز آن متفاوت است. شیب‌بندي هم از اساسي‌ترين عناصر شالوده مجموعه است.
عمارت حاج رئیس اساسا با سامانه ستون‌های باربر ساخته شده است، هرچند که در تراز اول فضای بین بسیاری از ستون‌ها با دیوارهایی پرشده‌اند که نقش باربر دارند. بدین ترتیب ساختار اصلی عمارت عبارت است از ستون و دیوارهای باربر و سقف مسطح چوبی.
مصالح اصلی و غالب بنایی عمارت حاج رئیس سنگ مرجانی و گچ است. جنس تیرهای سقف بصورت غالب و اصولی چندل می‌باشد، هرچند که در برخی جاها از ماهو (تنه نخل) هم استفاده شده است، بخصوص در بخش متاخر بنا که حیاط سوم می‌باشد. بوریا، یا به زبان محلی: بولیو، زیر فرش سقف‌هاست و بالای بوریا هم عموما گل دونم و گل شل برای پرکردن کف استفاده شده است. در برخی اتاق‌ها و فضاها نمای چندل سقف را از پایین لمبه کوبی کرده‌اند و سقف یک تکه و گاه نقشدار چوبی درست نموده‌اند. جنس در و پنجره‌ها از ساج یا سرخ هندی است. چوب سرخ عموما در چارچوب‌ها استفاده شده ولی خود پنجره‌ها و هلالی‌ها از چوب ساج ساخته شده‌اند.
در عمارت حاج رئیس، در موقع شروع عملیات مرمت و احیا، حدود ۶۵ در صد از کل بنا سرپا مانده بود. بخش‌هایی از این بجا مانده‌ها نیاز به استحکام بخشی اساسی داشتند. علاوه بر این، بخش‌هایی نیز باید احیا می‌شدند. ابنیه حیاط وسطی (دوم) به کل از بین رفته بود. علاوه بر خود ساختمان، بخشی از در و پنجره‌های عمارت سالم و یا با نیاز جزئی مرمتی در موقع شروع عملیات موجود بود.

عمارت-حاج-رئیس-3-www.tamookan.com

خانه حاج رئیس مربوط به دوره قاجار است و در بوشهر، خیابان گمرک شنبدی، جنب مسجد، پلاک ۶ واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۲۷۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنای ارزشمند و مرتفع و عظیم، برفراز تپه ای کم ارتفاع در فاصله شش متر آب دریا و در محدوده اداره بندر و کشتیرانی قرار گرفته است. این عمارت حدوداً ، یکصد و پنجاه سال پیش احداث گردیده است.
این بنا مجموعه ای از پنج ساختمان تو در تو است که در اواسط دوره قاجاریه ساخته شده است.
موقعیت مکانی این بنا به دلیل انجام معاملات تجاری جهت خروج و ورود کالاهای تجاری از کشتی ها، نزدیک به دریا بنا گردید و فاصله آن تا دریا ۶ متر است.

عمارت-حاج-رئیس-2-www.tamookan.com

در واقع قسمتی از این مجموعه بزرگ محل سکونت مالک و قسمت دیگری محل کار منشی ها بوده است. به تبع بافت قدیم بوشهر، مصالح به کار رفته، سنگ های مرجانی و گچ می باشد و در پوشش سقف از چوب های صندل و حصیری به نام بوریا استفاده شده است. در ساخت در و پنجره ها نیز از چوب ساج که محصول کشورهای آفریقایی بوده استفاده شده است. کثرت درب و پنجره های این بنا جهت کوران شدن هوا و خنکی فضای داخلی بنا در تابستان بوده است. در ضلع جنوب باختری این مجموعه، بنایی مرتبط با آن به نام سه کنجه وجود داشت که مراسم عزاداری و روضه خوانی و مجالس مختلف مذهبی در آن صورت می گرفت.

عمارت حاج رئیس بوشهر

منبع نوشته: ویکی اطلس

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *